Kopaonik - Istorijsko nasleđe

U bližem i daljem okruženju, smešteni su biseri srpske srednjovekovne arhitekture i umetnosti – manastiri Studenica, Gradac, Stara i Nova Pavlica, Nikoljaca, Petrova crkva, Đurdevi stupovi, Sopocani, Crna Reka...

Manastir Studenica
Manastir Studenica se nalazi kod mesta Ušce na Ibru, na putu Kraljevo – Raška, nedaleko od Ibarske klisure (11,5 km). Sagraden je na desnoj obali recice Studenice, koja se kod Ušca uliva u Ibar. Od Kraljeva je udaljen 66, a od Beograda 236 kilometara.

Patron i izgradnja: Studenicu, crkvu posvecenu Bogorodici Dobrotvorki je izmedu 1183. i 1191.godine, podigao veliki župan Stefan Nemanja kao svoju glavnu zadužbinu i dinasticki mauzolej.
Dugo vremena je Studenica bila uzor potonjim zadužbinarima, Nemanjinim naslednicima koji su svoje zadužbine gradili po njenom uzoru.

Arhitektura: Bogorodicina crkva u Studenici je jednobrodna gradevina sa kupolom i pripratom na zapadnoj strani koja je ujedno I prva prava priprata u srpskoj srednjovekovnoj arhiterkturi. Veliku spoljnu pripratu sa trobrodnim krovom i rebrastim svodom, podigao je kralj Radoslav oko 1235.godine.
Crkva pripada raškoj stilskoj arhitektonskoj grupi i predstavlja pravu simbiozu istocnog i zapadnog nacina gradnje. Portali i prozorski otvori su izuzetno bogato ukrašeni reljefima i kamenom plastikom. Citava spoljašnja obrada pripada romanickom stilu dok je unutrašnjost vizantijska.

Slikarstvo: Studenica je živopisana zaslugom Svetog Save 1208/1209.godine a rukom grckog majstora cije ime nije sacuvano. Živopis Studenice predstavljao je potpuno nov pristup monumentalnom slikarstvu zbog oponašanja mozaickog slikarstva fresko tehnikom-na nalepljenim zlatnim listicima bojom su ucrtane kockice poput pravog mozaika.
Cuveno Raspece i likovi svetitelja u oltaru su najlepše studenicke freske i predstavljaju vrhunska dela vizantijske umetnosti i najstariji spomenik “novog stila XIII veka” u citavom vizantijskom slikarstvu.

Manastirski kompleks: Bogata zbirka bogoslužbenih predmeta i ikona izložena je u manstirskoj riznici.
U manstirskom kompleksu Studenice nalaze se još dve crkve.
Mala crkva posvecena Svetom Nikoli koja je gradena pocetkom XIII veka sa sacuvanim fragmentima fresaka iz cetvrte decenije XIII veka.
Crkva Sv. Joakima i Ane – Kraljeva crkva, sazidana 1313/14.godine u vreme kralja Milutina po kome je i dobila ime. Kvadratne je osnove sa dobro sacuvanim živopisom koji predstavlja pravo remek delo slikarskog stila renesanse Paleologa.

Ime: Manastir je dobio ime po recici Studenici.

>> VRH STRANE

Manastir Gradac
Manastir Gradac je smešten na šumovitim padinama Golije, desetak kilometara zapadno od ruševina stare tvrdave Brvenika. Podignut je u drugoj polovini 13. veka, kao zadužbina kraljice Jelene Anžujske, žene kralja Uroša I, koja je ovde sahranjena 1314. godine. Bio je zašticen masivnim zidom i imao je dva ulaza.

Crkva je zidana u raškom stilu sa izvesnim elementima gotike. Na gradevini se primecuje znacajan uticaj studenicke Bogorodicine crkve. Svoj najveci procvat Gradac je doživeo krajem 13. i pocetkom 14. veka, a gubitkom srpske nezavisnosti (1459. godine), manastir je stradao od Turaka.

Oko 1275. godine crkva je oslikana freskama koje su samo delimicno sacuvane, a po svom stilu vezuju se za slikarstvo Sopocana.

Mali hram Sv. Nikole, smešten na jugoistocnoj periferiji manastirske porte, jednostavne je arhitekture, sa osnovom pravougaonog oblika, bez kupole i sa pravougaonom oltarskom apsidom i pripada tipu katolicke propovednicke crkve. Pretpostavlja se da je crkva sagradena pre nastanka glavne manastirske crkve da bi se u njoj obavljala služba za radnike katolicke veroispovesti dok su trajali radovi na Bogorodicinoj crkvi.

Glavna Bogorodicina crkva je rekonstruisana, a živopis je konzerviran od 1962. do 1973. godine. Posle izgradnje novog konaka 1990. godine u manastiru je obnovljen duhovni život.

>> VRH STRANE

Stara Pavlica
Pouzdani podaci o vremenu nastanka ove gradevine ne postoje. U istorijskim izvorima prvi put se pominje u XII veku, ali, svakako je nastala pre epohe Nemanjica, najkasnije u prvoj polovini XII veka.
Po arhitektonsko-prostornoj i konstruktivnoj koncepciji Stara Pavlica je jedinstven hram u Srbiji.
Danas je ocuvan samo deo prvobitne veoma složene gradevine.

Nova Pavlica
Nalazi se oko 2 km jugoistocno od naselja Brvenik. Sagradena je izmedu 1383. i 1386. godine kao zadužbina brace Musica, sestrica kneza Lazara. Po osnovnoj prostornoj zamisli crkva pripada moravskoj školi ali se razlikuje od slicnih gradevina po tome što su joj jednostavnije fasadne površine.

Delimicno ocuvani živopis ukazuje na osobenost u odnosu na osatlo sacuvano srpsko srednjevekovno umetnicko naslede.

Končulić
Manastir na levoj obali Ibra, 3 km jugoistocno od Raške. Nastao je u doba Stefana Nemanje. Imao je veoma visok ugled medu srpskim manastirima, što ukazuje na mogucnost da ga je osnovao neko od srpskih vladara, a možda i Nemanja.
Od nekadašnjeg manastirskog kompleksa ciji arhitektonsko-gradevinski sklop nije potpuno poznat, preostala je samo crkva Sv. Nikole koja je obnovljena 1861. godine.

>> VRH STRANE

Petrova Crkva
Nedaleko od Novog Pazara nalazi se Petrova crkva, koja pripada najstarijim srpskim srednjovekovnim spomenicima. To je jedini potpuno ocuvani spomenik sagraden u prednemanjicko doba, verovatno u 9. ili 10. veku. Za ovaj hram se vezuju kljucni dogadaji iz života Stefana Nemanje: njegovo krštenje, sabor protiv bogumila i predaja vlasti sinu Stefanu. Koncepcija hrama, zasnovana na kružnoj osnovi sa kupolom, ostala je dominantna do danas, ali je vremenom dopunjena novim elementima (galerija, prstenasti brod).

Pošto je Petrova crkva dugo bila episkopsko središte, uz nju su postojale druge zgrade namenjene takvom srednjovekovnom centru. On je bio zašticen obimnim zidom, ciji tragovi su otkriveni nakon arheoloških istraživanja.

Ni u jednoj srpskoj srednjovekovnoj crkvi nije se sacuvalo toliko slojeva fresaka, koje hronološki prate graditeljske promene na crkvi. Iz prve polovine 9. veka poticu freske u tamburu kubeta sa scenama iz Hristovog života. Drugu celinu cine freske sa predstavom Bogorodice Orante u temenu kalote oltarske apside, figura apostola i andela, iz prve polovine 11. veka. Najslabije ocuvane freske nastale su u doba Stefana Nemanje i nalaze se u oltarskoj apsidi i potkupolnom prostoru. Najmladi i najbolje ocuvani sloj fresaka, ciji je ktitor bio kralj Uroš I su rasporedene u južnoj konhi, podkupolnom prostoru, na pilastri, cini kompozicija ktitora, Hrist Pantokrator, Cveti, Raspece, predstave svetaca i proroka i fragmenti nekih scena.

Petrova crkva je kao deo celine Stari Ras sa Sopocanima 1979. godine upisana u UNESCO-vu Listu Svetske kulturne i prirodne baštine

Đurđevi Stupovi
Nalaze se na vrhu šumovitog uzvišenja koje dominira panoramom Novog Pazara. Đurdevi Stupovi su podignuti oko 1170. godine kao zadužbina velikog župana Stefana Nemanje, odmah posle presudne bitke kod Pantine iz koje je izašao kao pobednik nad Vizantincima i svojom bracom. Kompleks su cinili crkva Sv. Đorda, trpezarija, konaci, cisterne i zidine sa ulaznom kulom. Crkva je dobila ime po Sv. Đordu, kome je posvecena, i po dva nekadašnja zvonika (u staroslovenskom jeziku - stopa, stuba). Naime, prema Stefanu Prvovencanom, Nemanja je ovu crkvu podigao u znak zahvalnosti Sv. Đordu što ga je izbavio iz tamnice gde su ga zatvorila njegova braca.

Jednobrodni hram sa trodelnim oltarskim prostorom, naosom i pripratom, svojim spoljnim izgledom odaje duh romanskog graditeljstva. Spoj vizantijskog prostornog rešenja i romanskog graditeljstva izrašce u originalnu simbiozu na cijim osnovama se izgradio raški graditeljski stil.

Freske, danas najvecim delom oštecene, a delom prenete u Narodni muzej u Beogradu, izvedene su u najboljim tradicijama komninskog stila i vešto prilagodene arhitekturi hrama, što je posebno došlo do izražaja u kupoli. Veoma impresivna je slika Sv. Đorda na konju, koja se nalazi iznad glavnog ulaza u crkvu.

Ulazna kula je dogradnjom apside na istocnoj strani 1282/83. godine pretvorena u kapelu, koju je namenio kralj Dragutin sebi za grobnicu. Unutrašnjost kapele je oslikana freskama istorijske sadržine i portretima prvih Nemanjica. Takode se isticu predstave cetiri srpska državna sabora na kojima su donete znacajne istorijske odluke.

Kao deo celine Stari Ras sa Sopocanima, manastir Đurdevi Stupovi se nalazi na Listi Svetske kulturne baštine UNESCO-a od 1979. godine.

>> VRH STRANE

Manastir Sopoćani
Manastir Sopocani se nalazi na izvoru reke Raške, u blizini Novog Pazara (15 km), na ograncima planine Golije.

Zaštitnik hrama i izgradnja: Crkvu posvecenu Svetoj Trojici, podigao je Uroš I Nemanjic oko 1255.godine.

Arhitektura: Sopocanska crkva Svete Trojice pripada razvijenom raškom tipu gradevine, jednobrodna je, sa kupolom na visoko uzdignutom postolju. Spoljašnji oblici odaju izgled trobrodne bazilike sa spoljnom pripratom koja je dozidana u vreme cara Dušana, sa visokom kulom naspram ulaza u hram. Kameni okviri prozora i portala obradeni su na romanicki nacin.

Slikarstvo: Sopocanske freske, nastale izmedu 1263. i 1268.godine su dela najveceg dometa u monumentalnom slikarstvu XIII veka ne samo u srednjovekovnoj Srbiji, nego i na celom podrucju vizantijske umetnosti tog perioda. Vrhunac tzv.monumentalnog stila karakteriše freske sacuvane u naosu i oltaru, skladne kompozicije i stojece figure koje podsecaju na anticke uzore. Slikarstvo Sopocana imalo je izuzetno snažan uticaj na potonje srpsko slikarstvo.
Crkva je zapustela 1698.godine i bila je u ruševinama sve do 1925.godine kada je rekonstruisana.

Ime: Manastir je dobio ime po reci Sopote, kako se prvobitno i zvao manastir, koja u starom srpskom jeziku oznacava mesto izvorišta, a njih je bilo, a i sada ih u kraju ima na desetine. Od njega kao izvorišta ponornice, potice reka Raška, pritoka Ibra.